Những điểm mới nổi bật của dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi)

Trước yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, cùng với những chủ trương mới của Đảng về cải cách tư pháp, phát triển kinh tế tư nhân, đổi mới sáng tạo và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, việc sửa đổi Bộ luật Hình sự là yêu cầu cấp thiết nhằm tạo hành lang pháp lý đồng bộ, hiện đại và phù hợp với thực tiễn. Báo cáo rà soát của Bộ Công an cho thấy dự thảo được xây dựng trên cơ sở rà soát toàn diện các nghị quyết, kết luận của Đảng, Hiến pháp, các bộ luật, luật và điều ước quốc tế liên quan, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất và khả thi. Theo đó, dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi có một số nội dung mới nổi bật và trọng tâm như sau:

1. Hoàn thiện chính sách hình sự theo hướng bảo đảm hài hòa giữa xử lý nghiêm minh và khuyến khích phát triển

Một trong những định hướng lớn của dự thảo là thể chế hóa các chủ trương của Đảng về không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự, hành chính; ưu tiên các biện pháp khắc phục hậu quả; tạo môi trường pháp lý thuận lợi cho đầu tư, đổi mới sáng tạo nhưng vẫn bảo đảm xử lý nghiêm các hành vi phạm tội có chủ đích, tham nhũng, vụ lợi và các hành vi xâm phạm nghiêm trọng lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

2. Bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự trong một số trường hợp

Đây là điểm mới đáng chú ý của dự thảo.

Dự thảo bổ sung Điều 27a quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số tội phạm trong lĩnh vực kinh tế khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định như: hành vi gây thiệt hại về kinh tế nhưng nhằm mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh; không có yếu tố tham nhũng; dự án có khả năng khắc phục hậu quả và tiếp tục mang lại hiệu quả. Nếu người phạm tội khắc phục đầy đủ hậu quả thì đây cũng là căn cứ để xem xét miễn trách nhiệm hình sự. Quy định này thể hiện tư duy lập pháp mới, vừa bảo đảm xử lý đúng pháp luật, vừa tạo điều kiện khắc phục thiệt hại, hạn chế thất thoát tài sản của Nhà nước và xã hội.

3. Hoàn thiện các quy định loại trừ trách nhiệm hình sự đối với đổi mới sáng tạo

Dự thảo bổ sung quy định về rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, công nghệ mới hoặc thử nghiệm mô hình kinh doanh mới. Theo đó, người thực hiện đúng quy trình, quy định đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa nhưng vẫn phát sinh thiệt hại khách quan thì không bị coi là phạm tội. Đây là bước thể chế hóa chủ trương khuyến khích đổi mới sáng tạo và phát triển khoa học, công nghệ của Đảng.

4. Bổ sung quy định bảo vệ người thi hành nhiệm vụ quốc phòng, an ninh và phòng, chống tội phạm

Dự thảo bổ sung Điều 26a quy định: người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân khi thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh hoặc phòng, chống tội phạm, nếu đã thực hiện đầy đủ quy định của pháp luật nhưng vẫn gây thiệt hại thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Quy định này góp phần tạo cơ sở pháp lý rõ ràng để cán bộ, chiến sĩ yên tâm thực hiện nhiệm vụ, đồng thời vẫn bảo đảm yêu cầu tuân thủ pháp luật.

5. Bổ sung khái niệm “nhóm tội phạm có tổ chức”

Lần đầu tiên dự thảo bổ sung điều luật quy định riêng về nhóm tội phạm có tổ chức, xác định đây là nhóm từ ba người trở lên có cơ cấu tổ chức chặt chẽ, tồn tại trong một khoảng thời gian để thực hiện các tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng. Quy định này tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn trong đấu tranh với tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia và tội phạm sử dụng công nghệ cao.

6. Hoàn thiện các quy định về hiệu lực của Bộ luật Hình sự

Dự thảo tiếp tục khẳng định nguyên tắc không hồi tố đối với quy định bất lợi và áp dụng hồi tố đối với quy định có lợi cho người phạm tội. Đồng thời, làm rõ phạm vi áp dụng Bộ luật Hình sự đối với hành vi phạm tội xảy ra ngoài lãnh thổ Việt Nam, trên tàu bay, tàu biển và trong các trường hợp theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

7. Tiếp tục hoàn thiện các quy định về trách nhiệm hình sự

Dự thảo bổ sung, làm rõ nhiều khái niệm cơ bản như:

- Người có chức vụ, quyền hạn;

- Tội danh nhẹ hơn;

- Điều kiện áp dụng tình tiết "đã bị xử phạt vi phạm hành chính" để định tội;

- Các trường hợp miễn trách nhiệm hình sự;

- Căn cứ áp dụng quy định có lợi cho người phạm tội.

Những sửa đổi này góp phần thống nhất trong áp dụng pháp luật và hạn chế cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

8. Bảo đảm phù hợp với yêu cầu cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế

Theo Báo cáo rà soát của Bộ Công an, dự thảo Bộ luật Hình sự đã được đối chiếu với 33 văn bản của Đảng, Hiến pháp năm 2013, các bộ luật, luật hiện hành và nhiều điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Mục tiêu là xây dựng chính sách hình sự hiện đại, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, tăng cường phòng ngừa tội phạm, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) thể hiện bước đổi mới quan trọng trong tư duy lập pháp hình sự. Bên cạnh việc tiếp tục bảo đảm xử lý nghiêm minh các loại tội phạm, dự thảo chú trọng hơn đến việc khuyến khích khắc phục hậu quả, bảo vệ người dám đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung, tạo môi trường pháp lý ổn định cho phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế./.