Những điểm mới nổi bật của dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi)

1. Sửa đổi toàn diện để phù hợp mô hình tổ chức bộ máy mới

Điểm mới quan trọng nhất của dự thảo Luật là hoàn thiện cơ sở pháp lý cho mô hình tổ chức cơ quan điều tra sau khi thực hiện chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn.

Theo đó, hệ thống Cơ quan điều tra của Công an nhân dân được tổ chức theo 02 cấp, gồm:

- Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an và Cơ quan An ninh điều tra Công an cấp tỉnh;

- Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an và Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh.

So với Luật hiện hành, dự thảo không còn quy định Cơ quan Cảnh sát điều tra và Cơ quan An ninh điều tra Công an cấp huyện, phù hợp với việc không tổ chức Công an cấp huyện theo chủ trương của Đảng và quy định của Chính phủ. Đồng thời, giao Bộ trưởng Bộ Công an quy định tổ chức bộ máy các cơ quan điều tra phù hợp với cơ cấu tổ chức của Bộ Công an.

2. Hoàn thiện nguyên tắc tổ chức điều tra theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp

Dự thảo tiếp tục khẳng định các nguyên tắc tổ chức điều tra hình sự, đồng thời bổ sung các yêu cầu mới như: bảo đảm sự chỉ đạo, chỉ huy tập trung, thống nhất; phân công, phân cấp rõ ràng; chuyên sâu, tránh chồng chéo; kiểm soát chặt chẽ quyền lực trong hoạt động điều tra; điều tra nhanh chóng, khách quan, toàn diện, không để lọt tội phạm và không làm oan người vô tội.

Đây là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động điều tra trong tình hình mới.

3. Quy định mới về xác định thẩm quyền điều tra

Một nội dung đáng chú ý của dự thảo là sửa đổi nguyên tắc xác định thẩm quyền điều tra nhằm tháo gỡ nhiều khó khăn trong thực tiễn. Theo đó:

- Khi một người thực hiện nhiều hành vi phạm tội thuộc thẩm quyền của nhiều cơ quan điều tra khác nhau nhưng việc tách vụ án sẽ ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan thì cơ quan đang thụ lý được điều tra toàn bộ vụ án.

- Đối với tội phạm thực hiện trên không gian mạng hoặc ở nhiều địa phương khác nhau, cơ quan điều tra nơi phát hiện vụ án đang thụ lý sẽ có thẩm quyền điều tra toàn bộ vụ án.

Quy định này góp phần hạn chế việc chuyển hồ sơ nhiều lần, rút ngắn thời gian điều tra và nâng cao hiệu quả xử lý tội phạm công nghệ cao, tội phạm liên tỉnh.

4. Điều chỉnh hệ thống các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra

Dự thảo sửa đổi danh mục các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra để phù hợp với việc sắp xếp tổ chức của các bộ, ngành. Nhiều tên gọi, cơ cấu tổ chức được cập nhật như:

- Chi cục Hải quan khu vực;

- Hải quan cửa khẩu;

- Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm;

- Cục Thủy sản và Kiểm ngư;

- Chi cục Kiểm ngư vùng…

Đồng thời, điều chỉnh các cơ quan trong Công an nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra cho phù hợp với mô hình tổ chức mới.

5. Mở rộng, hoàn thiện nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan điều tra

Dự thảo tiếp tục kế thừa các nhiệm vụ truyền thống của Cơ quan điều tra, đồng thời quy định đầy đủ hơn về: tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm; tiếp nhận hồ sơ từ các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; điều tra, phát hiện tội phạm; kiến nghị phòng ngừa tội phạm.

Việc quy định đầy đủ, thống nhất nhiệm vụ, quyền hạn giúp nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và hạn chế khoảng trống pháp lý trong thực tiễn.

6. Phân định rõ hơn thẩm quyền của Cơ quan điều tra Bộ Công an và Công an cấp tỉnh

Dự thảo xác định rõ:

- Bộ Công an trực tiếp điều tra các vụ án đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp, liên quan nhiều địa phương hoặc nhiều quốc gia; các vụ án do Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hủy để điều tra lại.

- Công an cấp tỉnh điều tra hầu hết các tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân; đồng thời thực hiện hướng dẫn, kiểm tra Công an cấp xã trong công tác tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm.

Quy định này bảo đảm phân cấp hợp lý giữa Trung ương và địa phương, đồng thời nâng cao vai trò của Công an cấp tỉnh sau khi không còn Công an cấp huyện.

7. Tăng cường vai trò của Công an cấp xã

Một điểm rất mới của dự thảo là bổ sung cơ chế hướng dẫn, kiểm tra hoạt động của Điều tra viên trung cấp, cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã trong việc tiếp nhận, phân loại, xử lý tố giác, tin báo về tội phạm. Đây là bước hoàn thiện pháp lý phù hợp với chủ trương xây dựng Công an cấp xã là lực lượng trực tiếp bám cơ sở, giải quyết nhanh các vụ việc ngay từ địa bàn.

8. Hoàn thiện cơ chế phân công, phân cấp và kiểm soát quyền lực

Theo Tờ trình, dự thảo Luật hướng tới hoàn thiện thẩm quyền của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra; hoàn thiện quy định về các ngạch Điều tra viên; bảo đảm tính linh hoạt trong lãnh đạo, chỉ đạo hoạt động điều tra; phù hợp với mô hình tổ chức mới và yêu cầu cải cách tư pháp. Đây là cơ sở để nâng cao trách nhiệm cá nhân, đồng thời tăng cường kiểm soát quyền lực trong hoạt động điều tra.

9. Bảo đảm thống nhất với Bộ luật Tố tụng hình sự và các luật có liên quan

Qua rà soát, dự thảo sửa đổi nhiều quy định chưa thống nhất với Bộ luật Tố tụng hình sự, đặc biệt là: quy định về chủ thể tiến hành hoạt động điều tra; quy định về thẩm quyền của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; hoàn thiện các quy định để đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành. Điều này góp phần hạn chế mâu thuẫn, chồng chéo giữa các văn bản pháp luật và nâng cao tính khả thi khi áp dụng trên thực tế.

10. Thể chế hóa đầy đủ các chủ trương lớn của Đảng

Việc xây dựng dự thảo Luật lần này nhằm cụ thể hóa nhiều chủ trương lớn của Đảng về: tinh gọn tổ chức bộ máy; xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; xây dựng lực lượng Công an nhân dân tinh, gọn, mạnh; tổ chức chính quyền địa phương hai cấp; nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm và bảo vệ quyền con người. Đồng thời, dự thảo bảo đảm tính hợp hiến, thống nhất với hệ thống pháp luật và phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) là bước hoàn thiện quan trọng về thể chế trong lĩnh vực tư pháp hình sự, đáp ứng yêu cầu đổi mới tổ chức bộ máy, cải cách tư pháp và đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới. Những quy định mới về tổ chức cơ quan điều tra, phân định thẩm quyền, tăng cường phân cấp, hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực và phù hợp với mô hình Công an địa phương hai cấp sẽ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động điều tra hình sự, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đồng thời xây dựng lực lượng Công an nhân dân thật sự chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia và bảo đảm trật tự, an toàn xã hội./.