Giới thiệu những điểm mới của dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi)

Việc sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015 là yêu cầu cần thiết nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; đồng thời khắc phục những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn tổ chức và hoạt động điều tra hình sự.

Trên cơ sở kế thừa những quy định còn phù hợp của pháp luật hiện hành, dự thảo Luật tập trung sửa đổi, bổ sung các quy định về hệ thống tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan điều tra và cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; mối quan hệ phối hợp, kiểm soát trong hoạt động điều tra hình sự và các điều kiện bảo đảm thực hiện nhiệm vụ. Một số điểm mới nổi bật của dự thảo Luật gồm:

1. Kiện toàn hệ thống cơ quan điều tra hình sự phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy mới

Một trong những nội dung trọng tâm của dự thảo Luật là việc điều chỉnh hệ thống tổ chức cơ quan điều tra hình sự theo hướng phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy sau sắp xếp, bảo đảm tinh gọn, thống nhất, không chồng chéo về chức năng, nhiệm vụ.

Theo Điều 3, Điều 4 và Điều 5 của dự thảo Luật, hệ thống cơ quan điều tra tiếp tục được tổ chức trong Công an nhân dân và Quân đội nhân dân. Trong đó, cơ quan điều tra của Công an nhân dân gồm Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an, Cơ quan An ninh điều tra Công an cấp tỉnh, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an và Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh.

Việc quy định hệ thống cơ quan điều tra của Công an nhân dân ở cấp Bộ và cấp tỉnh, không tổ chức cơ quan điều tra cấp huyện, nhằm bảo đảm sự phù hợp với mô hình tổ chức Công an địa phương hai cấp, đồng thời xác định rõ trách nhiệm, thẩm quyền trong tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm và điều tra vụ án hình sự.

2. Phân định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra

Dự thảo Luật tiếp tục hoàn thiện quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, gồm các cơ quan thuộc Bộ đội Biên phòng, Cảnh sát biển, Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư và một số cơ quan khác trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân.

Tại Chương IV, dự thảo quy định cụ thể phạm vi hoạt động điều tra, thẩm quyền khởi tố, tiến hành một số hoạt động điều tra và trách nhiệm chuyển hồ sơ vụ án cho cơ quan điều tra có thẩm quyền.

Việc phân định nhiệm vụ, quyền hạn theo từng cơ quan nhằm phát huy năng lực chuyên môn, đặc thù hoạt động của từng lực lượng; đồng thời bảo đảm sự thống nhất trong áp dụng pháp luật, hạn chế chồng chéo, bỏ trống thẩm quyền trong quá trình phát hiện, xử lý tội phạm.

3. Bổ sung, làm rõ thẩm quyền và trách nhiệm của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra và Điều tra viên

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung các quy định về nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của người có thẩm quyền trong hoạt động điều tra, đặc biệt là cơ chế phân công, chỉ đạo, tổ chức thực hiện nhiệm vụ và kiểm soát việc thực hiện thẩm quyền.

Đáng chú ý, Điều 39 của dự thảo đề xuất bổ sung quy định về việc Thủ trưởng Cơ quan điều tra có thể ủy quyền cho Điều tra viên trung cấp, Điều tra viên cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã thực hiện một số nhiệm vụ, quyền hạn của Thủ trưởng Cơ quan điều tra theo phạm vi được xác định.

Quy định này hướng đến việc tăng cường tính chủ động trong thực hiện nhiệm vụ điều tra, gắn với yêu cầu phân cấp, phân quyền và nâng cao trách nhiệm của người được giao thực hiện nhiệm vụ. Đồng thời, dự thảo đặt ra yêu cầu bảo đảm trách nhiệm, sự kiểm tra, giám sát của Thủ trưởng Cơ quan điều tra đối với hoạt động được ủy quyền.

Đây là nội dung quan trọng đang được tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện nhằm bảo đảm tính khả thi, phù hợp với mô hình tổ chức cơ quan điều tra và các quy định của pháp luật tố tụng hình sự.

4. Hoàn thiện tiêu chuẩn, điều kiện bổ nhiệm và quản lý đội ngũ Điều tra viên

Chương VI của dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung các quy định về tiêu chuẩn, nhiệm kỳ, bổ nhiệm, miễn nhiệm và cách chức đối với Điều tra viên.

Theo đó, dự thảo tiếp tục xác định hệ thống chức danh Điều tra viên gồm Điều tra viên sơ cấp, Điều tra viên trung cấp và Điều tra viên cao cấp; đồng thời quy định các điều kiện về trình độ chuyên môn, thời gian công tác pháp luật, năng lực nghiệp vụ và khả năng thực hiện nhiệm vụ tương ứng với từng cấp Điều tra viên.

Dự thảo cũng đề xuất điều chỉnh một số quy định về tiêu chuẩn bổ nhiệm, cơ chế tuyển chọn và trách nhiệm quản lý Điều tra viên nhằm phù hợp với yêu cầu thực tiễn, bảo đảm xây dựng đội ngũ cán bộ điều tra có phẩm chất chính trị, đạo đức, trình độ chuyên môn và năng lực thực thi nhiệm vụ.

Việc hoàn thiện các quy định này góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ Điều tra viên, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công tác điều tra, xử lý tội phạm trong tình hình mới.

5. Đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong hoạt động điều tra hình sự

Một điểm mới đáng chú ý là dự thảo Luật đã đưa yêu cầu ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào các nguyên tắc tổ chức điều tra hình sự.

Cụ thể, khoản 4 Điều 2 xác định việc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hoạt động giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, đồng thời gắn với yêu cầu bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Bên cạnh đó, khoản 5 Điều 6 quy định trách nhiệm tổ chức thực hiện hoạt động điều tra hình sự bằng phương thức điện tử; lập, số hóa, quản lý, lưu trữ, khai thác, sử dụng và chuyển giao hồ sơ vụ việc, vụ án điện tử theo quy định.

Dự thảo cũng đề cập việc xây dựng, cập nhật, khai thác các cơ sở dữ liệu phục vụ hoạt động điều tra hình sự.

Các quy định trên tạo cơ sở pháp lý để từng bước hiện đại hóa hoạt động điều tra, nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác thông tin, rút ngắn thời gian xử lý công việc, đồng thời bảo đảm an toàn, bảo mật thông tin trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

6. Tăng cường cơ chế kiểm sát, giám sát và trách nhiệm phối hợp trong hoạt động điều tra hình sự

Dự thảo Luật tiếp tục hoàn thiện cơ chế kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động điều tra hình sự, bảo đảm sự phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan có thẩm quyền.

Theo Điều 9, Viện kiểm sát thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động điều tra hình sự, kịp thời phát hiện, yêu cầu khắc phục các vi phạm theo quy định.

Chương V của dự thảo quy định cụ thể hơn về quan hệ giữa các cơ quan điều tra, giữa cơ quan điều tra với cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và trách nhiệm phối hợp với các cơ quan, tổ chức có liên quan.

Đồng thời, dự thảo xác định trách nhiệm của người đứng đầu, cơ chế phối hợp, trao đổi thông tin, chuyển giao hồ sơ, tài liệu và giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình điều tra.

Việc hoàn thiện các quy định này nhằm tăng cường kỷ luật, kỷ cương, trách nhiệm giải trình, bảo đảm hoạt động điều tra được tiến hành khách quan, đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục pháp luật, góp phần phòng ngừa vi phạm, oan, sai và bỏ lọt tội phạm.

Có thể thấy, dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) không chỉ tập trung kiện toàn tổ chức bộ máy mà còn hướng đến đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao chất lượng công tác điều tra, tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm của từng cơ quan, cá nhân.

Việc xây dựng, hoàn thiện dự thảo Luật có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo hành lang pháp lý đầy đủ, thống nhất cho hoạt động điều tra hình sự; góp phần xây dựng lực lượng thực thi pháp luật chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và giữ vững an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội.

Xem chi tiết văn bản tại đây hoặc File đính kèm./.