Những điểm đáng chú ý trong dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi)

Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015 đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho tổ chức và hoạt động của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Tuy nhiên, trước yêu cầu sắp xếp tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, nhất là trong bối cảnh không tổ chức đơn vị hành chính cấp huyện, một số quy định của Luật hiện hành cần được sửa đổi, bổ sung.
Theo dự thảo được trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, dự án Luật gồm 8 chương, 52 điều, giảm 21 điều so với Luật hiện hành. Các nội dung trọng tâm tập trung vào tổ chức Cơ quan điều tra; nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và Công an cấp xã; cơ chế phân công, ủy quyền; ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong hoạt động điều tra.

Kiện toàn tổ chức, phân định rõ thẩm quyền điều tra

Một trong những nội dung lớn của dự thảo là sửa đổi quy định về tổ chức Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy mới. Theo đó, dự thảo không tổ chức Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện, đồng thời giao Bộ trưởng Bộ Công an quy định tổ chức bộ máy các Cơ quan điều tra thuộc Công an nhân dân. Việc điều chỉnh nhằm bảo đảm sự thống nhất giữa tổ chức Cơ quan điều tra với tổ chức bộ máy của lực lượng Công an nhân dân, tạo điều kiện phân công, bố trí lực lượng phù hợp, nâng cao hiệu quả công tác điều tra.

Dự thảo cũng đề xuất phương án không tổ chức Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao; theo đó, một số thẩm quyền tương ứng được đề xuất chuyển sang Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an. Đây là nội dung đang được Quốc hội xem xét, hoàn thiện trong quá trình xây dựng dự án Luật.

Cùng với kiện toàn tổ chức, dự thảo chú trọng hoàn thiện cơ chế phân công, ủy quyền giữa Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra và Điều tra viên; làm rõ trách nhiệm phối hợp giữa Cơ quan điều tra với Công an cấp xã, Viện kiểm sát và các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Qua đó, góp phần hạn chế chồng chéo, bỏ sót nhiệm vụ, bảo đảm các quyết định tố tụng được thực hiện đúng thẩm quyền, căn cứ và trình tự pháp luật.  

Ảnh minh họa 

Tăng vai trò Công an cấp xã, gắn với thẩm quyền và trách nhiệm

Một nội dung có ý nghĩa thiết thực đối với người dân là dự thảo sửa đổi, bổ sung quy định về trách nhiệm của Công an cấp xã khi tiếp nhận thông tin do cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp.

Theo dự thảo, Công an cấp xã được bổ sung trách nhiệm và thời hạn phân loại thông tin về hành vi vi phạm pháp luật được tiếp nhận, qua đó xác định thông tin có phải là tố giác, tin báo về tội phạm hay không để xử lý theo quy định. Quy định này nhằm phát huy vai trò của lực lượng Công an ở cơ sở - nơi gần dân, sát dân, trực tiếp nắm tình hình an ninh trật tự và thường là nơi đầu tiên tiếp nhận thông tin về các vụ việc xảy ra trên địa bàn.

Dự thảo đồng thời hoàn thiện cơ chế phân công, ủy quyền trong hoạt động điều tra. Theo đó, Điều tra viên trung cấp, Điều tra viên cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã có thể được Thủ trưởng Cơ quan điều tra phân công, ủy quyền thực hiện một số nhiệm vụ, quyền hạn trong giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra vụ án hình sự theo quy định.

Cần hiểu đúng rằng không phải mọi cán bộ Công an cấp xã đều có thẩm quyền điều tra. Việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn trong hoạt động điều tra phải gắn với tiêu chuẩn, chức danh Điều tra viên, quyết định phân công, ủy quyền và quy định của pháp luật tố tụng hình sự. Việc tăng cường vai trò của Công an cấp xã phải đi đôi với phân công trách nhiệm rõ ràng và cơ chế kiểm soát quyền lực.

Đối với các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra như Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư, dự thảo cũng đề xuất điều chỉnh nhiệm vụ, quyền hạn phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và mô hình tổ chức mới. Theo đề xuất của Chính phủ, các lực lượng này tiếp tục thực hiện một số hoạt động điều tra trong thời hạn luật định, sau đó chuyển vụ án cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền tiếp tục giải quyết. Các nội dung cụ thể vẫn đang được rà soát, hoàn thiện trong quá trình xây dựng Luật.

Đẩy mạnh chuyển đổi số, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân

Trước sự phát triển của tội phạm công nghệ cao, tội phạm trên không gian mạng và các hành vi liên quan đến dữ liệu điện tử, dự thảo Luật chú trọng ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hoạt động điều tra hình sự. Việc ứng dụng công nghệ được định hướng trong quá trình tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố và điều tra vụ án hình sự, góp phần nâng cao khả năng thu thập, quản lý, phân tích và khai thác thông tin, tài liệu, chứng cứ. Đồng thời, phải bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu, bảo vệ bí mật Nhà nước, dữ liệu cá nhân và quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Đối với người dân, dù tổ chức bộ máy và phương thức phân công nhiệm vụ có những thay đổi, việc tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và điều tra vụ án hình sự vẫn phải được thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục pháp luật; bảo đảm khách quan, công bằng, đúng người, đúng hành vi, không để xảy ra oan, sai hoặc bỏ lọt tội phạm.

Khi phát hiện vụ việc có dấu hiệu tội phạm, người dân có thể thông báo, tố giác đến Công an cấp xã hoặc cơ quan có thẩm quyền để được tiếp nhận, xử lý theo quy định. Khi cung cấp thông tin, cần bảo đảm trung thực, khách quan; cung cấp tài liệu, hình ảnh, video và những thông tin liên quan nếu có; không tự ý xuyên tạc, chỉnh sửa hoặc phát tán thông tin chưa được kiểm chứng.

Đặc biệt, trước các thủ đoạn lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi, người dân cần chủ động bảo vệ thông tin cá nhân, tài khoản ngân hàng và dữ liệu điện tử; kịp thời thông báo cho cơ quan Công an khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo, chiếm đoạt tài sản hoặc hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng.

Dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) là một trong những nội dung quan trọng nhằm tiếp tục hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động điều tra hình sự, đáp ứng yêu cầu sắp xếp tổ chức bộ máy và đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới. Theo hồ sơ dự án, Luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 01/3/2027 nếu được Quốc hội thông qua, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác điều tra, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân, giữ vững an ninh trật tự.