Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi): Hướng tới tổ chức điều tra tinh gọn, hiệu quả, đúng pháp luật

Hoàn thiện tổ chức, nâng cao hiệu quả điều tra

Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự hiện hành được Quốc hội thông qua năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2021) đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc tổ chức và hoạt động của các cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Tuy nhiên, trước yêu cầu cải cách tư pháp, sắp xếp tổ chức bộ máy, đẩy mạnh chuyển đổi số và thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm ngày càng phức tạp, việc tiếp tục nghiên cứu, sửa đổi Luật là cần thiết.

Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) được xây dựng theo hướng tiếp tục bảo đảm sự lãnh đạo thống nhất, phân công và phân cấp rõ ràng, tổ chức điều tra chuyên sâu, tránh chồng chéo, bỏ sót hoặc trùng lặp thẩm quyền. Đồng thời, dự thảo chú trọng yêu cầu điều tra phải kịp thời, chính xác, khách quan, toàn diện; không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội.

Theo nội dung dự thảo, hệ thống cơ quan điều tra trong Công an nhân dân được tổ chức gồm: Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an, Cơ quan An ninh điều tra Công an cấp tỉnh, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an và Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh. Việc quy định theo hướng này nhằm phù hợp với mô hình tổ chức mới, đồng thời tạo điều kiện để tập trung nguồn lực, nâng cao tính chuyên nghiệp và hiệu quả công tác điều tra. 

Một điểm đáng chú ý là dự thảo giao Bộ trưởng Bộ Công an quy định cụ thể về tổ chức của các cơ quan điều tra trong Công an nhân dân, trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ và cơ cấu tổ chức của Bộ Công an. Quy định này góp phần bảo đảm tính linh hoạt, kịp thời trong tổ chức bộ máy, đáp ứng yêu cầu thực tiễn và nhiệm vụ bảo đảm an ninh trật tự trong từng giai đoạn.

Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Vĩnh Long tống đạt quyết định khởi tố bị can 

Phân định rõ thẩm quyền, hạn chế chồng chéo

Một trong những nội dung quan trọng được đề cập trong dự thảo là việc xác định thẩm quyền điều tra. Theo đó, đối với vụ án có nhiều tội phạm thuộc thẩm quyền điều tra của nhiều cơ quan khác nhau, việc giao điều tra có thể được thực hiện theo hướng giao cho cơ quan có thẩm quyền đối với tội phạm chính, trên cơ sở trao đổi, thống nhất với Viện kiểm sát có thẩm quyền.

Đối với những vụ án xảy ra trên nhiều địa bàn hoặc được thực hiện trên không gian mạng, dự thảo cũng định hướng giao việc điều tra cho cơ quan nơi phát hiện tội phạm hoặc nơi đang thụ lý, giải quyết vụ án. Cách quy định này nhằm khắc phục tình trạng phải chuyển vụ án qua nhiều cơ quan, địa phương; rút ngắn thời gian xử lý, bảo đảm tính liên tục, thống nhất trong hoạt động điều tra.

Cùng với việc xác định thẩm quyền, dự thảo tiếp tục quy định cụ thể nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan điều tra. Các cơ quan điều tra có trách nhiệm tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố; tiếp nhận vụ án do cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra chuyển đến; tiến hành điều tra, áp dụng các biện pháp theo quy định của pháp luật, lập hồ sơ vụ án và đề nghị truy tố.

Trong quá trình điều tra, các cơ quan có thẩm quyền phải đồng thời làm rõ nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm; kiến nghị cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng biện pháp khắc phục, phòng ngừa. Đây là yêu cầu có ý nghĩa quan trọng, góp phần chuyển từ tư duy chỉ xử lý vụ án sang kết hợp giữa đấu tranh, xử lý tội phạm với chủ động phòng ngừa tội phạm.

Nâng cao trách nhiệm của các cơ quan được giao nhiệm vụ điều tra

Dự thảo tiếp tục xác định trách nhiệm của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra như Bộ đội Biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, Cảnh sát biển, Kiểm ngư và một số cơ quan trong Quân đội nhân dân, Công an nhân dân.

Theo đó, khi tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm hoặc phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm thuộc lĩnh vực, địa bàn quản lý, các cơ quan này phải tiến hành kiểm tra, xác minh, điều tra trong phạm vi thẩm quyền; đồng thời chuyển vụ án cho cơ quan điều tra có thẩm quyền trong những trường hợp theo quy định của pháp luật.

Việc phân định rõ trách nhiệm không chỉ giúp phát huy vai trò của các lực lượng trực tiếp làm nhiệm vụ trên các tuyến, địa bàn, lĩnh vực đặc thù mà còn góp phần bảo đảm mọi hành vi có dấu hiệu tội phạm đều được tiếp nhận, xử lý kịp thời, đúng thẩm quyền. Trong đó, yêu cầu đặt ra là phải tăng cường phối hợp, trao đổi thông tin giữa các cơ quan, tránh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc để kéo dài việc giải quyết nguồn tin về tội phạm.

Đối với Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an, dự thảo quy định trách nhiệm tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm; trực tiếp điều tra những vụ án đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp, liên quan đến nhiều tỉnh, thành phố hoặc có yếu tố nước ngoài khi cần thiết; hướng dẫn, chỉ đạo, kiểm tra nghiệp vụ đối với Cơ quan An ninh điều tra Công an cấp tỉnh.

Cơ quan An ninh điều tra Công an cấp tỉnh được giao điều tra các tội phạm thuộc nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia và một số tội phạm khác có liên quan đến an ninh quốc gia hoặc được giao điều tra để bảo đảm tính khách quan theo quy định của Bộ trưởng Bộ Công an.

Tăng cường kiểm soát quyền lực, bảo vệ quyền con người

Bên cạnh việc hoàn thiện tổ chức và thẩm quyền điều tra, dự thảo Luật đặc biệt coi trọng cơ chế kiểm soát hoạt động điều tra. Hoạt động điều tra phải chịu sự kiểm sát của Viện kiểm sát; mọi quyết định, hành vi tố tụng phải được thực hiện đúng căn cứ, trình tự, thủ tục và thẩm quyền do pháp luật quy định.

Dự thảo tiếp tục đặt ra yêu cầu bảo vệ người tố giác, người làm chứng, bị hại và thân nhân của họ; bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác. Đây là cơ sở để hoạt động điều tra vừa bảo đảm tính nghiêm minh, vừa tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền công dân.

Các hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động điều tra được quy định theo hướng cụ thể, chặt chẽ hơn, như làm sai lệch hồ sơ vụ án; truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội; bỏ lọt tội phạm; ra quyết định trái pháp luật; ép buộc, mớm cung, dùng nhục hình; tiết lộ bí mật điều tra; can thiệp trái pháp luật vào hoạt động điều tra; cản trở quyền bào chữa, quyền khiếu nại, tố cáo và hành vi trả thù người tố giác, người cung cấp thông tin.

Những quy định này nhằm nâng cao trách nhiệm của cán bộ, điều tra viên và người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; đồng thời góp phần phòng ngừa sai phạm, bảo đảm mọi hoạt động điều tra được tiến hành công tâm, khách quan, đúng pháp luật.

Chủ động nghiên cứu, góp ý hoàn thiện dự thảo

Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) có nhiều nội dung liên quan trực tiếp đến tổ chức, biên chế, chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và phương thức hoạt động của lực lượng Công an nhân dân. Vì vậy, việc nghiên cứu, quán triệt, tham gia góp ý dự thảo cần được tiến hành nghiêm túc, thực chất, bám sát yêu cầu nhiệm vụ và tình hình thực tiễn.

Việc sửa đổi Luật không chỉ nhằm kiện toàn tổ chức cơ quan điều tra mà còn hướng đến xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; bảo đảm mọi hành vi phạm tội được phát hiện, xử lý nghiêm minh, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, đồng thời không ngừng củng cố niềm tin của Nhân dân đối với lực lượng Công an nhân dân và các cơ quan bảo vệ pháp luật.