Hoàn thiện Bộ luật Hình sự đáp ứng yêu cầu phòng, chống tội phạm trong tình hình mới

Những yêu cầu mới đặt ra từ thực tiễn

Thời gian qua, tình hình tội phạm về trật tự xã hội trên địa bàn còn diễn biến phức tạp, nổi lên các tội giết người, hiếp dâm, xâm hại tình dục, cưỡng đoạt, cướp giật, trộm cắp, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, cờ bạc, gây rối trật tự công cộng, sử dụng con dấu, tài liệu giả của cơ quan, tổ chức... với nhiều phương thức, thủ đoạn mới. Một số vụ việc xuất phát từ mâu thuẫn bộc phát, nợ nần, sử dụng rượu, bia; tình trạng thanh thiếu niên sử dụng hung khí tự chế giải quyết mâu thuẫn cũng đặt ra những vấn đề đáng lưu ý trong công tác phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm.

Đặc biệt, sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế và khoa học, công nghệ, nhất là công nghệ số, đã làm cho tình hình tội phạm có nhiều diễn biến mới, phức tạp và khó lường. Bên cạnh các loại tội phạm truyền thống, nhiều hành vi nguy hiểm cho xã hội phát sinh trong các lĩnh vực công nghệ cao, xâm phạm dữ liệu, không gian mạng, môi trường, tài chính, tiền tệ... đòi hỏi phải có những quy định pháp luật hình sự tương ứng để kịp thời điều chỉnh và xử lý.

Qua thực tiễn thi hành, một số quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành cũng đã bộc lộ hạn chế, chưa bao quát đầy đủ những hành vi nguy hiểm mới phát sinh; một số nội dung có dấu hiệu chồng chéo, chưa thống nhất với pháp luật về xử lý vi phạm hành chính và các luật chuyên ngành. Trong khi đó, nhiều đạo luật trong các lĩnh vực bảo vệ môi trường, an ninh mạng, đầu tư, kinh doanh, tài chính, ngân hàng đã được ban hành mới hoặc sửa đổi, bổ sung, đặt ra yêu cầu phải tiếp tục rà soát Bộ luật Hình sự để bảo đảm sự đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật.

Sau gần 10 năm thi hành, bên cạnh những kết quả quan trọng đạt được, thực tiễn cho thấy Bộ luật Hình sự cần tiếp tục được sửa đổi, bổ sung toàn diện để hoàn thiện cơ sở pháp lý, đáp ứng yêu cầu xây dựng, bảo vệ đất nước và yêu cầu phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm trong tình hình mới.

Thể chế hóa kịp thời các chủ trương lớn về chính sách hình sự

Việc xây dựng Bộ luật Hình sự (sửa đổi) gắn với yêu cầu thể chế hóa các chủ trương của Đảng về phòng, chống tội phạm, cải cách tư pháp, phát triển kinh tế, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trong đó, chính sách hình sự tiếp tục được hoàn thiện theo hướng vừa bảo đảm tính nghiêm minh, hiệu quả trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, vừa đề cao tính nhân văn, phân hóa trách nhiệm hình sự và tạo điều kiện để người vi phạm chủ động khắc phục hậu quả trong những trường hợp phù hợp.

Đáng chú ý, Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 01/4/2026 đặt ra yêu cầu kịp thời sửa đổi pháp luật hình sự để thể chế hóa các chủ trương mới về miễn, giảm, loại trừ trách nhiệm hình sự; xác định điều kiện chặt chẽ để loại trừ trách nhiệm hình sự đối với trường hợp gặp rủi ro, gây thiệt hại do ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số vì lợi ích chung; đồng thời nghiên cứu mở rộng áp dụng hình phạt tiền, giảm áp dụng hình phạt tù đối với các tội phạm kinh tế, chức vụ.

Đối với lĩnh vực kinh tế, định hướng xây dựng chính sách hình sự còn thể hiện quan điểm ưu tiên áp dụng các biện pháp dân sự, kinh tế, hành chính đối với các sai phạm, vụ việc về dân sự, kinh tế; tạo điều kiện cho doanh nghiệp, doanh nhân chủ động khắc phục sai phạm, thiệt hại; bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội và hạn chế việc hình sự hóa các quan hệ kinh tế khi chưa thật sự cần thiết.

Nhiều nội dung mới nhằm đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm

Một trong những định hướng nổi bật của dự thảo là tiếp tục hoàn thiện các quy định về tội phạm, trách nhiệm hình sự và hình phạt, đồng thời bổ sung những quy định cần thiết để xử lý các hành vi nguy hiểm mới xuất hiện trong thực tiễn, nhất là những hành vi liên quan đến công nghệ cao, dữ liệu và không gian mạng.

Dự thảo bổ sung các tội danh và hành vi mới trong một số nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự quản lý kinh tế, môi trường, công nghệ thông tin, mạng viễn thông, an toàn công cộng và trật tự quản lý hành chính. Việc bổ sung nhằm xử lý những hành vi mới xuất hiện, đặc biệt trên môi trường mạng, đồng thời đáp ứng yêu cầu bảo đảm sự tương thích với các điều ước, công ước, khuyến nghị và thỏa thuận quốc tế mà Việt Nam tham gia hoặc là thành viên.

Bên cạnh việc bổ sung những quy định mới, dự thảo còn rà soát, sắp xếp lại một số tội danh theo hướng tinh gọn, tránh tình trạng cùng một hành vi có thể bị xử lý theo nhiều tội danh khác nhau. Theo Báo cáo, dự thảo đề xuất gộp một số tội danh có nội dung liên quan nhưng về cơ bản không làm thay đổi chính sách xử lý hình sự đối với hành vi phạm tội.

Tiếp tục phân hóa chính sách hình sự, giảm hình phạt tử hình

Một nội dung quan trọng của dự thảo là tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình. Việc sửa đổi nhằm thể chế hóa quan điểm của Đảng về nghiên cứu giảm các tội danh áp dụng hình phạt tử hình; đồng thời phù hợp với xu hướng giảm dần hình phạt tử hình, chỉ duy trì đối với những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng nhất và góp phần nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp hình sự, dẫn độ, tương trợ tư pháp.

Theo phương án được nêu trong Báo cáo, dự thảo đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với một số tội danh, trong đó có Tội bạo loạn, Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Tội mua bán trái phép chất ma túy, Tội chống loài người, Tội phạm chiến tranh; đồng thời việc sắp xếp lại một số tội danh cũng làm giảm số tội danh có quy định hình phạt tử hình.

Dự thảo đồng thời tiếp tục mở rộng phạm vi áp dụng các biện pháp không tước tự do và hoàn thiện cơ chế xử lý người bị kết án cải tạo không giam giữ. Trường hợp người bị kết án vi phạm nghĩa vụ trong thời gian chấp hành hình phạt, dự thảo bổ sung cơ chế xử lý nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của bản án, ngăn chặn việc lợi dụng chính sách khoan hồng để trốn tránh nghĩa vụ và nâng cao hiệu quả giáo dục tại cộng đồng.

Khuyến khích đổi mới sáng tạo nhưng bảo đảm điều kiện chặt chẽ

Phù hợp với yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, dự thảo mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự đối với một số trường hợp liên quan đến nghiên cứu, thử nghiệm, ứng dụng công nghệ mới, thử nghiệm có kiểm soát công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới khi đáp ứng các điều kiện luật định.

Đối với hoạt động bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội và đấu tranh phòng, chống tội phạm, dự thảo cũng nghiên cứu mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự trong thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh của lực lượng vũ trang. Báo cáo xác định đây là vấn đề xuất phát từ yêu cầu thực tiễn khi lực lượng chức năng phải triển khai các biện pháp nghiệp vụ trong đấu tranh phòng, chống tội phạm nhưng pháp luật hiện hành chưa có cơ chế đầy đủ để bảo vệ cán bộ, chiến sĩ trong trường hợp thực hiện đúng quy trình, quy định mà phát sinh thiệt hại hoặc buộc phải thực hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm.

Cùng với đó, dự thảo bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và hoàn thiện quy định về miễn trách nhiệm hình sự, tạo cơ sở để người vi phạm có điều kiện khắc phục hậu quả trong những trường hợp đáp ứng đầy đủ yêu cầu của pháp luật. Đây là một trong những nội dung thể hiện sự kết hợp giữa yêu cầu xử lý nghiêm minh với chính sách hình sự nhân văn, đồng thời góp phần tháo gỡ một số khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn.

Bảo đảm đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật

Dự thảo còn dành nhiều nội dung để xử lý những bất cập về kỹ thuật lập pháp và bảo đảm sự thống nhất giữa Bộ luật Hình sự với Bộ luật Tố tụng hình sự và pháp luật chuyên ngành. Theo đó, dự thảo bổ sung một điều về giải thích từ ngữ, làm rõ các khái niệm như hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội, người phạm tội, người bị kết án, pháp nhân thương mại phạm tội, người có chức vụ, quyền hạn... nhằm tạo cách hiểu và áp dụng thống nhất trong thực tiễn.

Một số thuật ngữ, viện dẫn và quy định liên quan đến an toàn giao thông, thuế, phòng, chống mua bán người, nghĩa vụ quân sự, thi hành án hình sự cũng được rà soát, sửa đổi để phù hợp với pháp luật chuyên ngành. Dự thảo đồng thời đề xuất điều chỉnh một số khung hình phạt có khoảng cách quá rộng, qua đó bảo đảm mức hình phạt phù hợp hơn với tính chất, mức độ của hành vi và hạn chế sự tùy nghi trong thực tiễn áp dụng.

Có thể thấy, việc sửa đổi toàn diện Bộ luật Hình sự không chỉ nhằm khắc phục những hạn chế, bất cập đã phát sinh trong quá trình thi hành mà còn hướng tới tạo lập khuôn khổ pháp lý có tính dự báo, đáp ứng yêu cầu đấu tranh với những loại tội phạm, hành vi nguy hiểm mới trong điều kiện phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ và hội nhập quốc tế. Qua đó, tiếp tục nâng cao hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm, bảo đảm tính nghiêm minh và nhân văn của pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, lợi ích của Nhà nước, tổ chức, cá nhân, góp phần giữ vững an ninh, trật tự và phục vụ hiệu quả nhiệm vụ phát triển đất nước.

Xem chi tiết văn bản tại đây./.