Núp bóng “góp ý”, “phản biện”: Nhận diện ranh giới giữa phản biện xã hội và thông tin xuyên tạc, kích động trên không gian mạng

Góp ý, phản biện là quyền chính đáng

Trước hết cần khẳng định: Không phải ý kiến khác biệt, ý kiến phê bình hay quan điểm trái chiều nào trên mạng xã hội cũng là thông tin xấu, độc hoặc vi phạm pháp luật.

Điều 25 Hiến pháp quy định công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin; Điều 28 cũng ghi nhận quyền tham gia quản lý Nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan Nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước. Việc thực hiện các quyền này được tiến hành theo quy định của pháp luật.

Trong đời sống hằng ngày, người dân hoàn toàn có thể nêu những vấn đề còn bất cập; góp ý về cách làm của cơ quan, tổ chức; kiến nghị sửa đổi chính sách; phản ánh thái độ phục vụ; tranh luận về một vấn đề xã hội hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền giải thích những vấn đề chưa rõ.

Phản biện có thể là đồng tình, không đồng tình hoặc chỉ đồng tình một phần. Điều quyết định giá trị của phản biện không nằm ở việc ý kiến đó “thuận chiều” hay “trái chiều”, mà ở sự trung thực của thông tin, căn cứ của lập luận và trách nhiệm đối với điều mình nói.

Khi nào “góp ý” bắt đầu biến thành xuyên tạc?

Ranh giới không nằm ở hai chữ “phản biện” mà người đăng tự đặt cho bài viết, mà phải xem xét nội dung, nguồn thông tin, cách lập luận, mục đích thể hiện và hậu quả của hành vi. Một bài viết có thể mang tiêu đề “góp ý”, “phân tích”, “quan điểm cá nhân”, nhưng cần thận trọng khi xuất hiện các dấu hiệu sau:

Thứ nhất, lấy thông tin thật nhưng cố tình cắt bỏ bối cảnh. Một câu nói dài bị cắt còn vài giây; một văn bản chỉ chụp một đoạn; một vụ việc chỉ kể phần có lợi cho kết luận của người đăng. Thông tin riêng lẻ có thể là thật nhưng khi tách khỏi bối cảnh lại khiến người đọc hiểu sai hoàn toàn bản chất.

Thứ hai, biến suy đoán thành sự thật. Những câu như “theo nguồn tin nội bộ”, “người trong cuộc tiết lộ”, “chắc chắn có khuất tất”, “ai cũng biết chuyện này” được sử dụng nhưng không có tài liệu hoặc nguồn có thể kiểm chứng. Từ một dữ kiện chưa đầy đủ, người đăng tự suy diễn động cơ, nguyên nhân rồi trình bày như một kết luận đã được xác định.

Thứ ba, trộn thông tin đúng với thông tin sai. Đây là cách làm dễ gây nhầm lẫn. Người viết sử dụng một sự kiện có thật để tạo lòng tin, sau đó xen vào những chi tiết chưa được xác minh, thông tin bịa đặt hoặc nhận định mang tính quy chụp. Khi người đọc tin phần đầu, họ rất dễ tiếp nhận luôn phần sai phía sau.

Thứ tư, lấy một vụ việc cá biệt để quy kết cho cả tập thể, cơ quan hoặc cả hệ thống. Một sai phạm của cá nhân nếu có phải được xem xét, xử lý đúng người, đúng hành vi; không thể từ đó suy diễn rằng tất cả cán bộ, tất cả cơ quan hoặc cả một chủ trương đều sai.

Thứ năm, không còn tranh luận bằng lý lẽ mà chuyển sang xúc phạm, vu khống, kích động. Thay vì đưa chứng cứ và giải pháp, nội dung tập trung kích thích sự tức giận, dùng từ ngữ miệt thị, kêu gọi tấn công cá nhân, gây áp lực bằng đám đông hoặc thúc đẩy những hành vi trái pháp luật.

Một bài viết càng sử dụng cảm xúc thay cho chứng cứ, suy đoán thay cho dữ kiện và quy chụp thay cho lập luận thì càng cần được kiểm chứng thận trọng.

Đừng để “một nửa sự thật” dẫn dắt nhận thức

Trên mạng xã hội, thông tin thường được tiếp nhận rất nhanh. Một video ngắn, một ảnh chụp màn hình hay một dòng trạng thái có thể được chia sẻ hàng nghìn lần trước khi người xem tìm hiểu câu chuyện đầy đủ; một văn bản dự thảo có thể bị giới thiệu thành “quy định đã có hiệu lực”; hình ảnh xảy ra ở địa phương khác được gắn thành sự việc vừa xảy ra tại địa phương mình; thông tin từ nhiều năm trước được đăng lại nhưng cố tình bỏ ngày tháng để tạo cảm giác đây là sự việc mới. Đây là điều kiện thuận lợi để những nội dung thiếu kiểm chứng lan truyền.

Quyền bày tỏ quan điểm luôn đi cùng trách nhiệm pháp lý

Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 được Quốc hội ban hành ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ 01/7/2026, tạo khuôn khổ pháp lý về bảo vệ an ninh mạng, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân trên không gian mạng.

Đáng chú ý, Điều 95 Nghị định số 174/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, quy định xử phạt đối với hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân với mức phạt từ 20 đến 30 triệu đồng đối với tổ chức. Theo Điều 4 của Nghị định, cá nhân thực hiện cùng hành vi bị áp dụng mức phạt bằng 1/2 mức phạt đối với tổ chức, tức từ 10 đến 15 triệu đồng.

Đối với hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin sai sự thật gây hoang mang trong Nhân dân, gây thiệt hại cho hoạt động kinh tế - xã hội, gây khó khăn cho hoạt động của cơ quan nhà nước hoặc người thi hành công vụ, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân khác mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, Điều 95 quy định mức phạt từ 30 đến 50 triệu đồng đối với tổ chức, tương ứng 15 đến 25 triệu đồng đối với cá nhân. Nghị định còn quy định biện pháp buộc gỡ bỏ thông tin vi phạm; với nhóm hành vi tại khoản 2 Điều 95 còn có thể áp dụng biện pháp buộc khóa tài khoản, trang cộng đồng, nhóm cộng đồng hoặc kênh nội dung.

Như vậy, “quan điểm cá nhân” không phải là tấm lá chắn cho thông tin bịa đặt, nhưng cũng cần tránh cách hiểu ngược lại rằng cứ phê bình hoặc không đồng tình là vi phạm. Việc xem xét phải căn cứ vào hành vi cụ thể, nội dung cụ thể và quy định pháp luật cụ thể.

Mỗi người dùng mạng xã hội phải có trách nhiệm, trước khi đăng tải, bình luận, chia sẻ, hãy đọc, kiểm chứng tính chính xác và nguồn có thể xác minh; không vội chia sẻ chỉ vì một nội dung phù hợp với suy nghĩ hoặc cảm xúc của bản thân; chủ động đính chính khi phát hiện thông tin mình đã đăng là chưa chính xác. 

Nhận diện đúng ranh giới giữa phản biện chính đáng và xuyên tạc, kích động không chỉ góp phần bảo vệ quyền tự do bày tỏ ý kiến của mỗi công dân mà còn ngăn chặn việc lợi dụng quyền đó để phát tán thông tin sai sự thật, gây chia rẽ, kích động hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân ; góp phần tạo “lá chắn” bảo vệ sự thật và xây dựng không gian mạng an toàn, lành mạnh, đáng tin cậy.