Hiện nay, mạng xã hội là diễn đàn để người dân có thể tham gia trực tiếp vào quá trình giám sát xã hội và phản biện chính sách. Tuy nhiên, thực tế cho thấy quyền tự do ngôn luận của người dân được thực thi trên không gian mạng thiếu những cơ chế ràng buộc từ đó bộc lộ những tồn tại, hạn chế. Đặc biệt hiện nay, hiện tượng “Phán xét trên mạng” và “hiệu ứng đám đông” đang trở thành vấn đề nhức nhối trên mạng xã hội. Hậu quả của những hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân, tổ chức mà còn gây mất an ninh trật tự và tinh thần thượng tôn pháp luật trong giai đoạn hiện nay.

Ảnh minh họa tạo từ AI
Từ phản biện xã hội đến những “bản án” của đám đông
Quyền tự do ngôn luận là nền tảng quan trọng trong xây dựng và phát triển xã hội hiện nay, tuy nhiên điều này chưa bao giờ đồng nghĩa với việc thay thế sự thật khách quan và công lý bằng dư luận xã hội. Thời gian gần đây, một số vụ việc diễn ra không ít người đang “đồng nhất” quyền tự do ngôn luận với quyền được nói bất cứ điều gì mình muốn, sẵn sàng đưa ra những nhận định như một kết luận cuối cùng, bất chấp thông tin đã được kiểm chứng hay chưa. Không ít trường hợp, cảm xúc được đặt cao hơn lý trí; suy đoán được xem như sự thật; còn lượt thích, lượt chia sẻ lại trở thành “thước đo” cho tính đúng, sai của thông tin. Chỉ trong vài giờ, một đoạn video ngắn hay một dòng trạng thái trên mạng xã hội có thể thu hút hàng triệu lượt xem, kéo theo hàng chục nghìn bình luận và vô số lời phán xét. Không ít người trở thành “người phán xét công lý” trên không gian mạng mà chưa từng biết rõ sự việc xảy ra như thế nào.
Khi những cảm xúc “dâng trào” tại thời điểm xảy ra vụ việc cùng với “hiệu ứng đám đông”, dư luận sẽ vượt qua ranh giới của phản biện để trở thành những “bản án” không qua xét xử. Điều đáng nói là phần lớn những “phán quyết” ấy được đưa ra khi sự việc vẫn đang trong quá trình xác minh, khi chứng cứ chưa đầy đủ hoặc khi các cơ quan có thẩm quyền chưa hề công bố kết luận chính thức. Đó không chỉ là câu chuyện về văn hóa ứng xử trên mạng xã hội, mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết phải bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người và xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật trong thời đại số.
Khác với những bình luận cảm tính nêu trên, mọi quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng đều phải dựa trên chứng cứ thu thập, quy trình điều tra, thủ tục tố tụng và được giám sát chặt chẽ theo quy định của pháp luật. Mọi hành vi vi phạm của các đương sự, đối tượng được đảm bảo bằng chứng cứ và quy định của pháp luật chứ không phải bằng “tiếng nói” dư luận hay số lượng tương tác trên mạng xã hội.
Có thể thấy, một số trường hợp khi các vụ việc được cơ quan chức năng kết luận chính thức thì “bản án” của dư luận đã “được tuyên từ rất lâu”. Người bị ảnh hưởng có thể đã mất việc làm, chịu tổn thương về tinh thần, danh dự bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Những hậu quả ấy không dễ được khắc phục chỉ bằng một lời xin lỗi hay một thông báo cải chính. Điều đáng lo ngại nhất là những ý kiến cực đoan rất nhanh được “khuếch đại” thành nhận thức chung của đám đông. Khi đủ nhiều người cùng lặp lại một nhận định thiếu căn cứ, sự suy diễn rất dễ được mặc nhiên xem là sự thật.
Hiệu ứng đám đông - Khi cảm xúc thay thế quy định pháp luật
Trong khi quá trình xác minh, làm rõ một vụ việc, cần thời gian để thu thập chứng cứ, xác minh thông tin và đối chiếu nhiều nguồn dữ liệu, thì “phiên tòa” của dư luận lại có thể kết thúc chỉ sau vài giờ đồng hồ. Chỉ cần một thông tin đánh trúng tâm lý đám đông, những bình luận đầu tiên sẽ nhanh chóng kéo theo hàng nghìn, hàng chục nghìn bình luận khác. Không ít người chia sẻ bài viết mà chưa đọc hết nội dung; không ít người bình luận chỉ dựa trên tiêu đề hoặc một đoạn video ngắn đã được cắt ghép trên nhiều phương diện khác nhau. Các thông tin “sai lệch” tiếp tục được lan truyền theo cấp số nhân, còn cảm xúc của cộng đồng mạng cũng được đẩy lên “đỉnh điểm”. Đó chính là biểu hiện điển hình của hiệu ứng đám đông - một hiện tượng tâm lý xã hội không mới, nhưng đang được công nghệ số khuếch đại với tốc độ chưa từng có.
Điều đáng nói, nhiều người không chia sẻ thông tin vì đã kiểm chứng tính xác thực, mà chỉ vì “thấy nhiều người cũng đang nói như vậy”. Càng nhiều lượt thích, càng nhiều lượt chia sẻ, thông tin càng dễ được mặc nhiên xem là đúng. Trong môi trường ấy, sức mạnh của tâm lý đám đông đôi khi lấn át cả tư duy phản biện và khả năng kiểm chứng thông tin của mỗi cá nhân. Bên cạnh đó những thông tin gây sốc, gây tranh cãi hoặc kích thích cảm xúc mạnh thường có tốc độ lan truyền nhanh hơn những thông tin khách quan, trung tính. Vì thế, điều được nhìn thấy nhiều nhất chưa chắc là điều đúng nhất.
Không ít trường hợp, sau khi cơ quan chức năng công bố kết quả điều tra, nhiều sự việc từng được chia sẻ với tốc độ chóng mặt đã được xác định là thiếu chính xác hoặc hoàn toàn sai sự thật. Thế nhưng, thông tin cải chính thường không tạo ra sức hút bằng thông tin ban đầu. Một cú nhấp chuột chỉ mất chưa đầy một giây, nhưng hậu quả đối với danh dự, uy tín của một con người có thể kéo dài nhiều năm.
Thiết nghĩ mỗi người sử dụng mạng xã hội cần ý thức rằng quyền tự do ngôn luận luôn đi cùng trách nhiệm đối với cộng đồng và trách nhiệm trước pháp luật. Bình luận, chia sẻ hay bày tỏ quan điểm là quyền của mỗi công dân, nhưng quyền ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thực hiện trên cơ sở tôn trọng sự thật, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.
Mỗi lần nhấn nút “chia sẻ”, “bình luận” một thông tin chưa được kiểm chứng hay đưa ra một nhận định thiếu căn cứ đều có thể vô tình tiếp tay cho những tổn thương mà sau này rất khó bù đắp. Người dân cần nâng cao cảnh giác trước những thông tin trên mạng xã hội để tránh vi phạm pháp luật và xây dựng không gian mạng lành mạnh, an toàn.
Tác giả: Phạm Hơn
Ý kiến bạn đọc
Công an tỉnh Vĩnh Long Thông báo tuyển sinh đào tạo đại học Văn bằng 2 (VB2CA) chính quy tuyển mới trong Công an nhân dân năm 2026
Khởi tố, bắt tạm giam đối tượng chống người thi hành công vụ và gây rối trật tự công cộng
Vĩnh Long: 73 chiến sĩ nghĩa vụ tham gia CAND được chuyển sang chế độ phục vụ chuyên nghiệp
Lời ăn năn, hối hận sau phiên xét xử
Tuyên án bị cáo lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân
Khởi tố, bắt tạm giam đối tượng lợi dụng các quyền tự do, dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân
Thi hành hành lệnh bắt và khám xét nơi ở của đối tượng “Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”
Công an tỉnh Vĩnh Long tổ chức Lễ công bố quyết định thăng cấp bậc hàm đợt I năm 2026
Tạm giữ hình sự người điều khiển xe ô tô tông hai người đang dừng chờ đèn đỏ tử vong
Lộ Căn cước công dân, nguy cơ gánh nợ không vay