Sự cần thiết phải xây dựng, ban hành Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số

Thứ nhất, thể chế hóa kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng

Một trong những lý do quan trọng nhất để xây dựng Nghị quyết là nhằm cụ thể hóa đầy đủ các nghị quyết, kết luận của Trung ương, Bộ Chính trị về phát triển kinh tế, khoa học, công nghệ và hoàn thiện pháp luật.

Nghị quyết được xây dựng trên cơ sở thể chế hóa các chủ trương lớn như: Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật; Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân; Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước; Kết luận số 14-KL/TW về khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung cùng nhiều văn bản chỉ đạo quan trọng khác.

Việc ban hành Nghị quyết sẽ góp phần chuyển hóa các chủ trương của Đảng thành những quy định pháp luật cụ thể, tạo cơ sở pháp lý thống nhất để tổ chức thực hiện trên phạm vi cả nước.

Thứ hai, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế trong giai đoạn mới

Trong quá trình phát triển, nhiều hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số luôn tiềm ẩn rủi ro pháp lý. Thực tiễn cho thấy có những trường hợp cán bộ, công chức, viên chức hoặc doanh nhân thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung, không có động cơ vụ lợi nhưng vẫn có thể xảy ra sai sót do cơ chế, chính sách chưa hoàn thiện hoặc pháp luật còn chồng chéo.

Trong khi đó, các quy định hiện hành về miễn trách nhiệm hình sự, loại trừ trách nhiệm hình sự chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn và chưa bao quát các tình huống phát sinh trong lĩnh vực kinh tế, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Vì vậy, cần có một cơ chế pháp lý đặc thù để xử lý phù hợp, vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, vừa tạo động lực phát triển.

Thứ ba, khắc phục những khoảng trống của pháp luật hiện hành

Theo dự thảo Nghị quyết, nhiều cơ chế được quy định trong dự thảo Nghị quyết hiện chưa có trong Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự, như:

- Cơ chế không truy cứu trách nhiệm hình sự ngay từ giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm;

- Cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để tạo điều kiện khắc phục hậu quả;

- Bổ sung căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Đây đều là những quy định mới nhằm giải quyết các vướng mắc phát sinh trong thực tiễn mà hệ thống pháp luật hiện hành chưa điều chỉnh đầy đủ.

Thứ tư, tạo cơ sở pháp lý để bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung

Thời gian qua, nhiều cán bộ, công chức còn tâm lý e ngại, sợ sai, sợ trách nhiệm trong giải quyết công việc, nhất là các lĩnh vực đầu tư công, khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và phát triển kinh tế tư nhân.

Dự thảo Nghị quyết hướng tới bảo vệ những người thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung, không tham nhũng, không vụ lợi, đã chủ động khắc phục hậu quả và mang lại hiệu quả phát triển kinh tế - xã hội.

Đồng thời, Nghị quyết vẫn kiên quyết xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, tiêu cực, lợi dụng chính sách để trục lợi. Quan điểm này vừa bảo đảm tính nhân văn của pháp luật, vừa tạo niềm tin để đội ngũ cán bộ mạnh dạn đổi mới, sáng tạo trong thực thi công vụ.

Thứ năm, ưu tiên khắc phục hậu quả, bảo đảm lợi ích của Nhà nước và xã hội

Một điểm mới quan trọng của dự thảo là xác định nguyên tắc ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự và hành chính; xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng đối với các trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện theo Nghị quyết.

Đồng thời, Nghị quyết khuyến khích người vi phạm chủ động khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nhà đầu tư và người dân. Cách tiếp cận này góp phần hạn chế thiệt hại kéo dài, bảo vệ các dự án đầu tư, giữ ổn định môi trường kinh doanh và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Thứ sáu, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và phù hợp điều ước quốc tế

Trước khi xây dựng dự thảo, Bộ Công an đã tiến hành rà soát toàn diện các chủ trương của Đảng, 46 văn bản quy phạm pháp luật và các điều ước quốc tế có liên quan nhằm bảo đảm các quy định của Nghị quyết không chồng chéo, mâu thuẫn với hệ thống pháp luật hiện hành và tương thích với các cam kết quốc tế của Việt Nam. Đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và khả thi của Nghị quyết khi được Quốc hội thông qua.

Thứ bảy, góp phần xây dựng môi trường đầu tư an toàn, minh bạch

Việc ban hành Nghị quyết không chỉ hướng đến xử lý vi phạm pháp luật mà còn tạo niềm tin cho nhà đầu tư, doanh nghiệp và đội ngũ cán bộ trong quá trình tổ chức thực hiện các dự án phát triển.

Các cơ chế đặc thù được thiết kế theo hướng phân định rõ giữa hành vi tham nhũng với những sai sót phát sinh trong quá trình thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung; giữa trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hành chính và dân sự; đồng thời tách bạch việc xử lý trách nhiệm của cá nhân với việc tháo gỡ khó khăn cho các dự án, công trình. Đây là giải pháp quan trọng để vừa giữ nghiêm kỷ cương pháp luật, vừa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phát triển khoa học, công nghệ trong giai đoạn mới.

Việc ban hành Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là yêu cầu khách quan và cấp thiết trong giai đoạn hiện nay. Nghị quyết không làm giảm tính nghiêm minh của pháp luật mà hướng tới xây dựng cơ chế xử lý linh hoạt, công bằng và phù hợp thực tiễn; bảo đảm xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, tiêu cực, đồng thời bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Qua đó, tạo động lực mạnh mẽ cho phát triển kinh tế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia trong kỷ nguyên phát triển mới./.